लोक आवाज ,

काठमाडौं ,०९ बैशाख – आज नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा विशेष महत्व बोकेको दिनका रूपमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी को ७७ औँ स्थापना दिवस देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ। वि.स. २००६ साल वैशाख ९ गते स्थापना भएको स्मरणमा हरेक वर्ष यो दिन ‘नेकपा स्थापना दिवस’का रूपमा मनाइन्छ।

यो दिन केवल एउटा राजनीतिक दलको जन्मदिन मात्र नभई नेपालमा वामपन्थी विचारधारा, वर्गसंघर्ष, सामाजिक न्याय र समानतामूलक समाज निर्माणको औपचारिक सुरुवातको ऐतिहासिक क्षणका रूपमा पनि लिइन्छ। पार्टीको स्थापना भारतको कोलकातास्थित श्यामबजारमा भएको थियो, जुन समय नेपाल राणा शासन को कठोर निरंकुशतामा थियो।

पार्टीका संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठ ले माक्र्सवाद–लेनिनवादलाई नेपाली सन्दर्भमा व्याख्या गर्दै जनआधारित राजनीतिक परिवर्तनको मार्ग प्रस्तुत गरेका थिए। उनीसँगै मनमोहन अधिकारी, नरबहादुर कर्माचार्य लगायतका नेताहरूले राजनीतिक चेतना विस्तार र जनअधिकारका लागि संगठित आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए।

नेकपाले २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन मा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। त्यसपछिका २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२–६३ को जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्म वामपन्थी शक्तिहरू निर्णायक रूपमा सक्रिय रहे।

यद्यपि, कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास संघर्ष र उपलब्धिमा मात्र सीमित छैन; विभाजन र पुनर्गठनको लामो यात्राले पनि यसलाई परिभाषित गरेको छ। वैचारिक मतभेद, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव तथा नेतृत्व संघर्षका कारण पार्टी पटक–पटक विभाजित हुँदै विभिन्न धारमा विकसित भयो। त्यसका परिणामस्वरूप नेकपा एमाले, नेकपा माओवादी केन्द्र, नेकपा एकीकृत समाजवादी लगायतका दलहरूको उदय भयो।

विशेषगरी माओवादी जनयुद्ध ले नेपालको राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो। द्वन्द्वपछि सुरु भएको शान्ति प्रक्रियाले गणतन्त्र स्थापना र नयाँ संविधान निर्माणसम्मको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो।

२०७५ सालमा केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वका दुई प्रमुख दलबीच एकता भई नेकपा गठन भए पनि उक्त एकता लामो समय टिक्न सकेन र २०७७ मा पुनः विभाजन भयो।

हाल पनि नेपालका प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरूमध्ये अधिकांश कम्युनिष्ट धारबाट आएका छन्। तर जनतामा बढ्दो निराशा, भ्रष्टाचार, वैचारिक अस्पष्टता र नेतृत्वप्रतिको अविश्वासले आन्दोलनमाथि प्रश्न उठिरहेका छन्। पछिल्लो जेन–जी आन्दोलनपछि वामपन्थी दलहरूभित्र आत्मसमीक्षा र एकताको बहस पुनः चर्किएको छ।

स्थापना दिवसका अवसरमा विभिन्न दलहरूले संस्थापक नेताहरूलाई स्मरण गर्दै विचार गोष्ठी, श्रद्धाञ्जली सभा र राजनीतिक बहस आयोजना गरिरहेका छन्।

यस दिनले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउँछ—पुष्पलालले देखेको समानतामूलक र शोषणमुक्त समाजको सपना कति पूरा भयो? राजनीतिक परिवर्तन धेरै भए पनि जनजीवनमा अपेक्षित रूपान्तरण कति आयो भन्ने बहस अझै जारी छ।

यस अर्थमा नेकपा स्थापना दिवस विगतको स्मरण मात्र होइन, भविष्यको दिशा तय गर्ने अवसरका रूपमा पनि हेरिएको छ।